लाभकर कसले तिर्ने सेयर बेच्ने कम्पनी कि खरिद गर्नेले भन्ने विषयमा विवाद भएपछि अर्बौं रुपैयाँ कर राजस्व खातामा दाखिला हुन सकेको थिएन । कर विवादको मुद्दा सर्वोच्चसम्म पुगेपछि बुधबार सर्वोच्च अदालतका प्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्र शमशेर राणासहित न्यायाधीशहरू मिरा खड्का, विश्वम्भरप्रसाद श्रेष्ठ आनन्दमोहन भट्टराई, टंकबहादुर मोक्तानको बृहत् पूर्ण इजलासले परमादेश जारी गरेसँगै एनसेल र अजिएटाबाट कर असुली गर्ने बाटो खुला गरेको छ ।
सर्वोच्चको उक्त फैसलापछि अब एनसेल र अजिएटा कम्पनीले हालसम्म सावाँ ब्याज गरेर ७३ अर्बभन्दा बढी कर तिर्नुपर्ने भएको छ । एनसेल बिक्री प्रकरणमा ठूला करदाता कार्यालयले १ खर्ब ४४ अर्ब रुपैयाँ बिक्री मूल्य आधार मानेर यसअघि कर निर्धारण गरिसकेको छ ।
कार्यालयले टेलियासोनेराका नाममा ३५ अर्ब ९१ करोड ३४ लाख रुपैयाँ कर, १८ अर्ब ६ करोड ५३ लाख रुपैयाँ जरिमाना र ६ अर्ब ७३ करोड ३७ लाख ब्याज गरी १३ असार २०७४ मा ६० अर्ब ७१ करोड २४ लाख रुपैयाँ कर निर्धारण गरेको थियो । तर, सर्वोच्च अदालतले टेलियासँग नभई एनसेल र त्यसमा हित राख्ने अजिएटासँग लाभकर उठाउन आदेश दिएपछि अब करको गणना नै फरक ढंगबाट गर्नुपर्ने हुन्छ । सर्वोच्चको आदेशानुसार अब ठूला करदाताले निर्धारण गरेका करका आधारमा यसअघि एनसेलले दुई किस्तामा भुक्तानी गरेको रकमलाई घटाएर बाँकी कर चुक्ता गर्नुपर्छ ।
सावाँ, ब्याज र सुद गरी ७३ अर्ब तिर्नुपर्ने
नागरिक समाजको तर्फबाट पूर्वसचिव द्वारिकानाथ ढुंगेलसहित पूर्वनिमित्त महालेखापरीक्षक सुकदेव खत्री, डा. जगदीशचन्द्र बरालसहित पाँच जनाले एनसेल र अजिएटाले कर तिर्नुपर्ने भन्दै सर्वोच्चमा हालेको रिट जारी हुने ठहर गरेको छ । ऐनसेल लाभकर विवादको विषयमा सर्वोच्चमा चारवटा छुट्टाछुट्टै निवेदन परेको थियो । चारवटा रिटमध्ये तीनवटा रिट निवेदन खारेज भएको छ भने एनसेल र अजिएटाले एनसेल लाभकर तिर्नुपर्छ भन्ने निवेदनमा रिट जारी भएको छ ।
ठूला करदाता कार्यालयले गत वर्ष असारमा निर्धारण गरेको तथ्यांकअनुसार उक्त कारोबारमा कुल कर ३५ अर्ब ९१ करोड १३ लाख रुपैयाँभन्दा बढी निर्धारण गरेको थियो । कर समयमा दाखिला नगरेबापत विलम्ब शुल्क १८ अर्ब ६ करोड र ६ अर्ब ७३ करोड ३७ लाख रुपैयाँ ब्याजसहित कुल ६० अर्ब ७१ करोड २४ लाख ९६ हजार ९७ रुपैयाँ निर्धारण गरिएको थियो । यो रकम अर्थ मन्त्रालयले २२ मंसिरमा संघीय संसद्को लेखा समितिमा प्रस्तुत गरेको थियो । उक्त विवरण १३ असार २०७४ सम्मको मात्र भएकाले त्यसपछिको ब्याज र जरिमाना थप हुनेछ ।
सेयर किनबेचको शृंखला
एनसेल सेयर खरिद बिक्रीको किनबेच ७ असार २०५८ मा स्पाइस नेपाल प्रालिको नाममा रहेको मेरो मोबाइल (हालको एनसेल)को शतप्रतिशत सेयर थियो । त्यतिखेर १ करोड रुपैयाँको कुल पुँजी थियो । उक्त समयमा स्पाइस नेपालले ५५ प्रतिशत सेयर भारतीय कम्पनीलाई बिक्री भयो । स्पाइसले आफ्नो नाममा ५ प्रतिशत र ४० प्रतिशत सेयर खेतान ग्रुपमा बाँडफाँट भयो ।
२०६१ मंसिरमा साइप्रसमा रहेको डाल्टो टे«ड कम्पनीले भारतीय कम्पनी र खेतान ग्रुपसँग ५७ प्रतिशत सेयर खरिद भयो । खेतानसँग अब ३८ प्रतिशत सेयर बाँकी रह्यो । ५ प्रतिशत स्पाइसको नाममा थियो । २०६१ चैतमा एनसेलको सेयर फेरि खरिद–बिक्री भएको थियो । त्यसपछि चैतमा टेलियासोनेरा नर्वेको वेस्ट इन्डिजमा रहेको रेनोल्ड्स होल्डिङ कम्पनीले सेयर खरिद गर्दै एनसेलको साझेदारका रूपमा भित्रिएको थियो । रेनोल्ड्स होल्डिङले डाल्टो ट्रेडसँग ४० प्रतिशत सेयर खरिद गरेको थियो ।
२२ फागुन २०६२ मा पुनः एनसेलको सेयर खरिद बिक्री भयो । त्यतिबेला एनसेलको सेयर रेनोल्ड्स होल्डिङ, डाल्टो ट्रेड साइप्रस, राज ग्रुप र स्पाइस ग्रुपसँग थियो । तीन महिनापछि २३ जेठ २०६३ मा पुनः एनसेलको सेयर किनबेच भएको थियो । त्यसक्रममा एनआरएनएका संस्थापक अध्यक्ष उपेन्द्र महतोको नाममा रहेको सिनर्जी नेपाल नामक नयाँ कम्पनी एनसेलमा भित्रियो । जेठको तथ्यांकमा एनसेलको सेयर साझेदारका रूपमा पाँचवटा कम्पनी रहेको देखिन्छ ।
रेनोल्ड्ससँग ५८ दशमलव ६, डाल्टो ट्रेडसँग १७, राज ग्रुपसँग ११ दशमलव ४, स्पाइस सेलसँग ५ र नयाँ भित्रिएको कम्पनी सिनर्जीसँग ८ प्रतिशत सेयर थियो । सिनर्जी कम्पनीलाई सेयर बिक्री गरेर सोजमा राज ग्रुप आफ्नो सम्पूर्ण सेयर बेचेर एनसेलबाट अलग भयो । एक वर्षपछि २०६४ मंसिरमा सेयरको अर्को कारोबार भएको थियो । १ साउन २०६५ मा तीनवटा कम्पनीमा रहेको एनसेलको सेयर दुईवटा कम्पनीमा सीमित भयो । साउनमा रेनोल्ड्ससँग ८० प्रतिशत र सिनर्जीसँग २० प्रतिशत सेयर रहेको तथ्यांक छ । रेनोल्ड्सले डेल्टाको २० प्रतिशत हिस्सा खरिद गरी आफूलाई ८० प्रतिशतको मालिक बनाएपछि यस्तो अनुपात बनेको हो ।
२०६७ कात्तिकदेखि मेरो मोबाइलको ब्रान्ड एनसेलमा रूपान्तरण भयो । उक्त कम्पनी एनआरएनका संस्थापक अध्यक्ष उपेन्द्र महतोमा स्थानान्तरण भयो । १६ चैत २०६८ मा महतोले आफ्नो सेयर निरजगोविन्द श्रेष्ठलाई बिक्री गरे । १९ जेठ २०७२ मा निरज गोविन्दले सुनिभेरा क्यापिटल भेन्चरलाई बिक्री गरे । त्यसपछि उक्त सेयर भावना सिंहको नाममा आयो । रेनोल्ड्सले आफ्नो स्वामित्वमा रहेको सेयर अजिएटा कम्पनीलाई बिक्री ग¥यो । ऋजिएटाले भावना सिंहको नाममा सेयर राखेको थियो ।
७ पुस २०७२ मा एनसेलको बिक्री टेलियासोनेरासँग ८० प्रतिशत, निरजगोविन्द श्रेष्ठसँग २० प्रतिशत रहेको सेयर खरिद बिक्री हुदाँ अजिएटाको नाममा ८० प्रतिशत र भावना सिंहको नाममा २० प्रतिशत सेयर कारोबार भएको थियो । १९ पुस २०७२ मा सेयर बिक्री गर्दा उनले २ अर्ब ८३ करोड पुँजीकर लाभकर दाखिला गरेका छन् । ३० पुस २०७२ मा एनसेलको सेयर बिक्री गर्ने कम्पनी टेलियासोनेरालाई ठूला करदाता कार्यालयले कर तिर्न पत्राचार गरेपछि २६ वैशाख २०७३ मा ९ अर्ब ९६ करोड दाखिला भएको थियो ।
कारोबारमा नेपाली साझेदार श्रेष्ठका नाममा रहेको २० प्रतिशत सेयर भावनासिंह प्रधानले खरिद गर्दा लागेको पुँजीगत लाभबापत २ अर्ब ८३ करोड १५ लाख रुपैयाँ २९ चैत २०७२ मा ठूला करदाता कार्यालयमा दाखिला गरिएको थियो । यसैबीच एनसेलले टेलियासोनेराका तर्फबाट र नपुग अग्रिम कर भन्दै २३ अर्ब ५७ करोड ४२ लाख ९० हजार ७५१ रुपैयाँ ठूला करदाता कार्यालयमा दाखिला गरेको थियो । उसले २६ वैशाख २०७३ मा टेलियासोनेरा ग्रुपका तर्फबाट भन्दै ९ अर्ब ९६ करोड ९५ लाख ७१ हजार र २१ जेठ २०७४ मा नपुग अग्रिम कर र त्यसमा लाग्ने ब्याजसहित १३ अर्ब ६० करोड ४७ लाख १९ हजार रुपैयाँ दाखिला गरेको थियो । त्यस्तै, २१ जेठ २०७४ मा एनसेलबाट नपुग अग्रिम कर र ब्याजसहित थप १३ अर्ब ६० करोड ठूला करदाता कार्यालयमा दाखिला गरेको उसको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।
राजधानीबाट