सत्ताबाट विमुख भएपछि कतिपय राणाहरू मुलुक नै छाडेर बाहिरिए । तर, कर्ममा विश्वास गरेर उद्यम व्यवसायमा संलग्न भएकाहरू भने अहिले पनि ‘हाई प्रोफाइल’ जीवन बिताइरहेका छन् । प्रभाकर शमशेर राणा मुलुककै प्रतिष्ठित व्यवसायीमा पर्छन् । उनी केही वर्षयता राज्यलाई सबैभन्दा बढी कर बुझाउने व्यक्तिका रूपमा सम्मानितसमेत हुँदै आएका छन् । त्यस्तै हिमालय शमशेर, कपिल राणा, अमिर राणा, विकास राणा, असित राणा, रुक्मशमशेर राणा पनि व्यापार व्यवसायमा राम्रैसँग जमिरहेका छन् । व्यापार व्यवसाय राणाहरूको पारिवारिक विरासत भने होइन । अधिकांश व्यवसायी पहिलो पुस्ताका हुन् । प्रभाकर, हिमालय पहिलो पुस्ताकै हुन् । उनीहरूका छोराहरूले व्यवसायलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । विकास राणा आफैँले व्यवसाय खडा गरेका हुन् । बुबा नूरप्रतापले जुत्ताको व्यवसाय सुरु गरे, छोरा अमिरले उचाइमा पु-याउँदै छन् ।
सिद्धार्थशमशेर राणा : अध्यक्ष, सिप्रदी ट्रेडिङ प्रालि
तत्कालीन अधिराजकुमार हिमालय विक्रम शाहको लगानीमा सोल्टी होटेल सञ्चालनमा आयो । हिमालयकी श्रीमती प्रिन्सेप प्रभाकर शमशेर राणाकी दिदी थिइन् । भिनाजुले होटेल खोल्ने भएपछि प्रभाकर पनि पार्टनर बनेर काम गर्न कस्सिए । सोही होटेलबाट व्यावसायिक यात्रा सुरु भएको थियो, प्रभाकर शमशेर परिवारको ।
प्रभाकरको पाँचतारे सोल्टी होटेल, सूर्य नेपाल, सिप्रदी ट्रेडिङ, सिप्रदी अटो पार्टस्, सिप्रदी अर्थमुभर्स, हाइड्रोपावर, ट्राभललगायतमा लगानी छ । प्रभाकरको परिवार ४५ मेगावाट क्षमताको भोटेकोसी जलविद्युत् आयोजनाको मुख्य लगानीकर्ता हो । सिप्रदी ट्रेडिङ भारतीय टाटा मोटर्सको नेपाली विक्रेता हो । सिप्रदी ट्रेडिङको मात्र वार्षिक कारोबार ३० अर्ब हाराहारी छ ।
प्रभाकर परिवार मुलुककै प्रतिष्ठित व्यावसायिक घराना हो । लगातार चार वर्षदेखि सिप्रदी ट्रेडिङ व्यापारव्यवसायतर्फ उत्कृष्ट करदाता बन्दै आएको छ । प्रभाकरका छोरा सिद्धार्थ (सिप्रदी ट्रेडिङका अध्यक्ष) लगातार पाँचौँपटक सबैभन्दा बढी व्यक्तिगत आयकर बुझाउने करदाता बनेर सम्मानित भइरहेका छन् । त्यस्तै यो परिवार संलग्न सूर्य नेपाल सबैभन्दा बढी कर बुझाउने कम्पनी बनिरहेको छ । प्रभाकरका छोराहरू सिद्धार्थ र सौर्य शमशेर दुवैजना व्यवसायमा संलग्न छन् । उनले रविभवनमा पाँचतारे लक्जरी होटेल बनाउँदै छन् । ठूलो लगानी गरेर बनाउन लागेको होटेलमा ८० कोठा हुनेछन् । यस्तै, बर्दियामा ६० बिघा क्षेत्रफलमा रिसोर्ट सञ्चालनको तयारी भइरहेको छ ।
विकास राणा (वायुसेवा)
एक समय विकास राणा सेनाका पाइलट थिए । सेनाको जागिर छाडेर फिस्टेल एयरमा लगानी गरेका राणा उड्डयन व्यवसायमै रमाइरहेका छन् । उनको समिट एयरमा पनि लगानी छ । रियल स्टेटमा पनि लगानी गरिरहेका छन् । उनका छोरा अभिनव राणा इटालियन प्रिमियम बाइक डुकाटी बिक्री गर्छन् ।
विकास राणा शिखर इन्स्योरेन्सका संस्थापक लगानीकर्ता हुन् । धेरै समय शिखर इन्स्योरेन्सको अध्यक्ष पनि भए । उनको पर्यटन, वित्तीय क्षेत्र, अटोमोबाइल्स, रियल स्टेटलगायत क्षेत्रमा लगानी छ । व्यापार व्यवसाय उनको पारिवारिक विरासत थिएन । सबै व्यवसाय संघर्ष गरेरै स्थापित गरेका हुन् । उनको व्यवसायमा छोराले पनि साथ दिइरहेका छन् ।
हिमालयशमशेर राणा : हिमालयन बैंक
नेपालको पहिलो गभर्नर हिमालय शमशेर राणाले पाकिस्तानी बैंकसँग मिलेर हिमालयन बैंक स्थापना गरे । यो बैंक सन् १९९३ मा स्थापना भएको हो । यो ‘क’ वर्गको स्थापित बैंक हो । अहिले हिमालयन बैंकमा हिमालयका छोरा अशोक राणा प्रमुख कार्यकारी अधिकृत छन् ।
यसअघि हिमालयको गोर्खा ब्रुअरीमा लगानी थियो । तीन वर्षजति चलाएपछि बिक्री गरेको अशोक बताउँछन् । ‘बुबाकै अगुवाइमा सन् १९८९ मा गोर्खा ब्रुअरी सुरु भयो,’ उनी भन्छन्, ‘स्थापित बनाएर छाडेका हौँ ।’ तत्कालीन अवस्थामा हिमालय शमशेर मुख्य लगानीकर्ता थिए । गोर्खा ब्रुअरीमा खेतान ग्रुप र दुईवटा विदेशी कम्पनीको पनि लगानी थियो । अहिले हिमालय शमशेर गोर्खा ब्रुअरीमा छैनन् । तर, उनले स्थापित गरेको कम्पनी देशलाई अर्बौं रुपैयाँ कर बुझाउने कम्पनी बनेको छ । यो परिवारको आइएलएफसी फाइनान्समा पनि लगानी थियो । त्यो कम्पनी सिभिल बैंकसँग मर्ज भइसकेको छ ।
हिमालयशमशेर अर्थसचिवसमेत भएका थिए । उनले २००७ सालपछि ५ वर्ष देशको पहिलो अर्थसचिवको भूमिका निर्वाह गरे । पछि, नेपाल राष्ट्र बैंक खुलेपछि पहिलो गभर्नर बन्ने मौका पाए । राजा महेन्द्रले सत्ता हातमा लिएपछि गभर्नर पद खोसिएको थियो ।
सिर्जना राणा : प्रबन्ध निर्देशक, अन्नपूर्ण होटेल
दरबारमा हुने शुभकार्यमा आउने पाहुना राख्न गतिलो होटेल थिएन । लक्जरी होटेलको आवश्यकता खड्किएको थियो । तत्कालीन अधिराजकुमारी हेलेन शाहको अगुवाइमा सन् १९६५ तिर दरबारमार्गमा पाँचतारे होटेल अन्नपूर्ण सञ्चालनमा आयो । यो मुलुककै पहिलो पाँचतारे होटेल हो ।
हेलेन शाहका माइली छोरीका छोरा कपिल राणाले अन्नपूर्ण होटेलको सम्पूर्ण जिम्मेवारी सम्हालिरहेका छन् । कपिल सात वर्षको उमेरदेखि नै दरबारमा हजुरआमा (हेलेन शाह)को रेखदेखमा हुर्किएका थिए । कपिलसँग विवाह गरेपछि दरबारमा बुहारी बनेर भित्रिएको सिर्जना राणा बताउँछिन् ।
६० कोठाबाट सुरु भएको होटेलमा अहिले १५० कोठा छन् । सिर्जना राणा अन्नपूर्णको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने सोचमा छिन् । पोखराको फेवाताल किनारामा फिस्टेल लज सञ्चालनमा छ । प्रिमियम लजको व्यवस्थापन कपिल राणाले नै गर्दै आइरहेका छन् । चितवनको जगतपुरमा पनि लक्जरी सुविधायुक्त जगतपुर लज सञ्चालनमा छ । लजमा ७ वटा साउथ अफ्रिकन टेन्ट र २० वटा कोठा छन् ।
असित राणा (स्नेहा होटेल)
पृथुशमशेर राणाले ०३५ मा नेपालगन्जको आफ्नो पुख्र्यौली घरलाई ६ कोठाको होटेलमा रूपान्तरण गरेका थिए । अहिले स्नेहा होटेल ६० कोठाको भइसकेको छ । छोरा असित शमशेर राणाले होटेल चलाइरहेका छन् । तीनतारे स्नेहाको क्षमता अभिवृद्धि गर्ने काम जारी छ । पृथु शमशेरको ०२९ देखि नै बर्दियामा सुगर मिल सञ्चालनमा थियो । मुलुकमा द्वन्द्व सुरु भएपछि बन्द भयो । असितको व्यवसायमा भवानी राणाले साथ दिइरहेकी छिन् । अहिले भवानी निजी क्षेत्रको गरिमामय संस्था नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघको अध्यक्ष छिन् । उनको ट्राभल, कृषि, उत्पादन र व्यापारमा लगानी छ । भवानी भन्छिन्, ‘हामी हेल्थ प्रोडक्ट उत्पादनमा गइरहेका छौँ, ट्याक्टरलगायतको व्यापारमा पनि संलग्न छौँ ।’ बर्दियाको ठाकुरद्वारामा रहेको ४ बिघा जमिनमा होटेल खोल्ने तयारी छ ।
अमिर राणा गोल्डस्टार जुत्ता
नूरप्रातप राणाले स्थापित गरेको गोल्डस्टार जुत्ता मुलुककै प्रतिष्ठित ब्रान्ड बनेको छ । पाल्पाको भैरवस्थान जन्मिएका नूरप्रतापले काठमाडौं आएर गोल्डस्टार जुत्ता उत्पादन सुरु गरेका हुन् । सन् १९९० देखि उत्पादन सुरु भएको गोल्डस्टार जुत्ता भारतीय र नेपाली ग्राहकमाझ लोकप्रिय छ । नूरप्रतापले ठूलो संघर्ष गरेर व्यवसाय स्थापित गरेका थिए । छोरा अमिर राणाले बुवाको व्यवसायलाई उचाइमा पु-याउने काम गरिरहेका छन् । नूरप्रतापले सुरुमा चप्पल उत्पादन गरे, अनि जुत्तामा प्रवेश गरेका थिए । उनले सन् १९८० मा चप्पल उत्पादन सुरु गरे, एक समय हवाई चप्पल (हात्ती छाप)ले नेपाली बजार ततायो । अहिले गोल्डस्टार जुत्ताले बजार तताइरहेको छ । हेटौँडाबाट गोल्डस्टार जुत्ता उत्पादन सुरु भएको थियो । भैरहवास्थित विशेष आर्थिक क्षेत्र (सेज)बाट पनि जुत्ता उत्पादनको तयारी भइरहेको छ । नेपाली उत्पादन गोल्डस्टार जुत्ता विभिन्न मुलुक पुग्छ । गोल्डस्टारको मुख्य बजार छिमेकी मुलुक भारत हो । बंगलादेश, श्रीलंका, पाकिस्तान, भुटानलगायत मुलुकमा पनि गोल्डस्टार पुगेको छ । भैरहवास्थित उद्योगबाट उत्पादन सुरु भएपछि निर्यात बढ्ने विश्वास कम्पनीको छ ।
रुक्मशमशेर राणा (डाबर नेपाल)
रुक्मशमशेर राणा भारतीय संयुक्त लगानीमा स्थापित डाबर नेपालका साझेदार हुन् । उनी डाबर नेपालको प्रबन्ध निर्देशक छन् । डाबर नेपाल भारतको बहुर्राष्ट्रिय कम्पनी हो । डाबर नेपाल निर्यातकर्तामध्ये राज्यलाई सबैभन्दा बढी कर बुझाउनेमा दरिँदै आएको छ । रुक्म शमशेर भारतका लागि पूर्वनेपाली राजदूतसमेत हुन् । साथै, उनले राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्को दुई कार्यकाल सदस्यसचिवको जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरिसकेका छन् ।
रुक्म शमशेर वरिष्ठ राजनीतिज्ञ सुवर्ण शमशेरका छोरा हुन् । नेपालको बजेट इतिहासमा पहिलो बजेट ल्याउने सुवर्ण हुन् । तत्कालीन अर्थमन्त्री सुवर्णले २००८ सालका लागि बजेट ल्याएका थिए । उनी २०१५ सालमा १ वर्ष देशको प्रधानमन्त्री भएका थिए । राणा परिवारमा जन्मिएर राणा शासनविरुद्ध लागेका सुवर्णका तीन छोरा छन् ।
रौनकशमशेर जबरा (त्रिशारा रेस्टुरेन्ट)
रौनकशमशेर जबराले त्रिशारा ब्रान्डमा रेस्टुरेन्ट चलाइरहेका छन् । लाजिम्पाट, पोखरा र दरबारमार्गमा त्रिशारा फैलिसकेको छ । नेपाली रेस्टुरेन्ट क्षेत्रमा छुट्टै पहिचान बनाउन सफल त्रिशारामा गत हप्ता पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहको पारिवारिक जमघट भएको थियो । रौनकले अरुणकृष्ण श्रेष्ठ र शोभनवीर मालाकारसँग मिलेर त्रिशारा रेस्टुरेन्टमा हात हालेका हुन् । लन्डनबाट हस्पिटालिटी म्यानेजमेन्टमा ग्य्राजुएसन गरेका रौनकले लाजिम्पाटस्थित पैतृक जग्गामा सन् २०१० मा त्रिशारा रेस्टुरेन्ट खोलेका हुन् । त्रिशारा रेस्टुरेन्टमा ग्राहकको भीडभाड लाग्छ । शुक्रबार रेस्टुरेन्ट जानका लागि पहिल्यै टेबल बुकिङ गर्नुपर्छ । त्रिशारा देशकै हाई प्रोफाइल जमघट हुने रेस्टुरेन्ट बनेको छ ।
विराट र वरुणशमशेर (होटेल बबरमहल भिलाज)
बबरमहलमा हजुरबुवाकै पालाको जग्गा थियो । हजुरबुवा आदित्य शमशेरले जोडेको जग्गाामा दुई नातिहरू विराट र वरुणले लक्जरी होटेल बबरमहल भिलाज सञ्चालनमा ल्याएका छन् । विराट र बरुण दुई भाइ बबर शमशेरका खनाती हुन् । हजुरबुवा आदित्यले बबरमहलमा २१ रोपनी जग्गा जोडेका थिए । सोही जग्गाको एउटा भागमा बुवा गौतम शमशेरले हेरिटेज मल बनाए । विराट भन्छन्, ‘मलबाट भाडा उठाउने काम मात्र हुन्छ ।’ सोही जग्गामा विराट र बरुणले भूकम्पपछि बबरमहल भिलाज सञ्चालनमा ल्याएका हुन् । अहिले होटेलमा १३ कोठा छन् । चार महिनाभित्र २१ कोठा पु-याउँदै छन् । होटेल पूर्णतया हेरिटेज डिजाइनमा छ । ‘पहिला देश चलाउने खलक बल्ल व्यापारमा छिरेका छौँ,’ विराट भन्छन्, ‘अब देश हाँक्ने उद्यम व्यवसायबाटै हो, मुलुकमा रोजगारी सिर्जना गर्ने पनि निजी क्षेत्रले नै हो ।’
नयाँ पत्रिकाबाट