काठमाडौं। बालबालिकाको व्यक्तिगत तथ्यांक र गोपनीयता संरक्षणसम्बन्धी अमेरिकी कानून उल्लंघन गरेको आरोपमा सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म टिकटक र यसको मूल कम्पनी बाइटडान्सले अमेरिकी न्याय मन्त्रालयसँग मुद्दा टुंग्याउन ४० करोड अमेरिकी डलर तिर्न सहमति जनाएका छन्।
अमेरिकी न्याय मन्त्रालयले अगस्ट २१ मा सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार सम्झौताअन्तर्गत टिकटकले तत्काल ३० करोड डलर तिर्नुपर्नेछ। थप १० करोड डलर भने टिकटकको पूर्ववर्ती कम्पनी म्युजिकललीसँग सम्बन्धित पुरानो सहमति आदेश खारेज भएपछि तिर्नुपर्ने व्यवस्था गरिएको छ। मन्त्रालयले यसलाई बालबालिकाको अनलाइन गोपनीयता संरक्षणसम्बन्धी कानूनअन्तर्गत भएको ठूलो आर्थिक सम्झौतामध्ये एक भनेको छ।
यद्यपि यो रकमलाई अदालतले टिकटकलाई दोषी ठहर गरेपछि लगाइएको जरिवाना भने मानिएको छैन। न्याय मन्त्रालयका अनुसार सम्झौतामार्फत टुंग्याइएका विषयहरू आरोपमा आधारित थिए र कम्पनीको कानूनी दायित्व अदालतबाट निर्धारण भएको छैन।
मुद्दा ‘चिल्ड्रेन्स अनलाइन प्राइभेसी प्रोटेक्सन एक्ट’ (सीओपीपीए) अन्तर्गत अघि बढाइएको थियो। उक्त कानूनअनुसार १३ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाबाट व्यक्तिगत जानकारी संकलन गर्नुअघि अभिभावकलाई जानकारी दिनुका साथै उनीहरूको प्रमाणित सहमति लिनुपर्ने हुन्छ। अभिभावकले माग गरेमा बालबालिकाको व्यक्तिगत जानकारी र सम्बन्धित खाता हटाउनुपर्ने दायित्व पनि कम्पनीमाथि हुन्छ।
अमेरिकी सरकारका अनुसार टिकटकले सन् २०१९ देखि नै १३ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकालाई अभिभावकको जानकारी वा अनुमति बिना नियमित खाता खोल्न दिएको थियो। त्यस्ता प्रयोगकर्ताबाट व्यक्तिगत विवरण संकलन तथा भण्डारण गरिएको र अभिभावकले खाता वा जानकारी हटाउन आग्रह गर्दा पनि कम्पनीले प्रभावकारी रूपमा त्यसलाई सम्बोधन नगरेको आरोप लगाइएको थियो।
सरकारी अनुसन्धानमा टिकटकको बालबालिकाका लागि तयार गरिएको ‘किड्स मोड’ पनि समेटिएको थियो। उक्त प्रणाली प्रयोग गर्ने बालबालिकाका इमेल ठेगानालगायतका व्यक्तिगत विवरण संकलन गरिएको र केही विवरण आवश्यक अवधिभन्दा लामो समयसम्म सुरक्षित राखिएको आरोप छ। सन् २०१९ देखि २०२२ सम्म किड्स मोडमा समस्या रिपोर्ट गर्ने प्रक्रियामै तीन लाखभन्दा बढी बालबालिकाका इमेल ठेगाना संकलन भएको अमेरिकी सरकारको दाबी थियो।
सरकारले टिकटकले उमेर नपुगेका प्रयोगकर्ताको पहिचान गरी उनीहरूका खाता हटाउन पर्याप्त प्रभावकारी प्रणाली विकास नगरेको आरोप पनि लगाएको थियो। यसका कारण ठूलो संख्यामा १३ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका नियमित टिकटक प्रयोग गर्न, भिडियो हेर्न र अन्य प्रयोगकर्तासँग सम्पर्कमा रहन सक्ने अवस्था बनेको सरकारको भनाइ थियो।
टिकटकको बालबालिकासम्बन्धी गोपनीयता विवाद भने पुरानो हो। बाइटडान्सले सन् २०१७ मा म्युजिकलली खरिद गरेको थियो र पछि उक्त एपलाई टिकटकमा विलय गरिएको थियो। म्युजिकललीमाथि पनि बालबालिकाको अभिभावकीय सहमतिबिना व्यक्तिगत जानकारी संकलन गरेको आरोपमा अमेरिकी संघीय व्यापार आयोगले सन् २०१९ मा ५७ लाख डलरको सम्झौता गराएको थियो।
त्यसपछि पनि बालबालिकाको गोपनीयता संरक्षणसम्बन्धी दायित्व पूरा नगरेको आरोपमा टिकटक, बाइटडान्स र सम्बन्धित कम्पनीहरूविरुद्ध सन् २०२४ मा नयाँ कानूनी प्रक्रिया अघि बढाइएको थियो। यो प्रक्रिया संघीय व्यापार आयोगको अनुसन्धान र सिफारिसपछि न्याय मन्त्रालयले अगाडि बढाएको थियो।
यसैबीच टिकटकको अमेरिकी व्यवसायको स्वामित्व संरचनामा पनि परिवर्तन आएको छ। अमेरिकी प्रतिबन्धको सम्भावना टार्ने प्रयासस्वरूप बाइटडान्सले अमेरिकी बहुमत स्वामित्व रहेको संयुक्त उद्यम संरचना निर्माण गरेको थियो। नयाँ व्यवस्थाको उद्देश्य अमेरिकी प्रयोगकर्ताको तथ्यांकलाई सुरक्षित राख्नु र टिकटकमाथि सम्भावित प्रतिबन्धको जोखिम कम गर्नु रहेको बताइएको छ।
अमेरिकी न्याय मन्त्रालयका अनुसार सन् २०२४ को मुद्दापछि टिकटकको स्वामित्व, व्यवस्थापन, अनुपालन प्रणाली तथा गोपनीयता अभ्यासमा समेत उल्लेखनीय परिवर्तन भएका छन्। सम्झौताबाट प्राप्त हुने रकम अमेरिकी सरकारले कुन क्षेत्रमा खर्च गर्ने भन्नेबारे भने मन्त्रालयले औपचारिक रूपमा स्पष्ट पारेको छैन।
टिकटकमाथि दबाब अमेरिकामा मात्र सीमित छैन। युरोपेली संघले पनि बालबालिकाको सुरक्षा र गोपनीयताको विषयलाई लिएर कम्पनीमाथि निगरानी बढाएको छ। जुलाई २४ मा युरोपेली आयोगले टिकटकका नाबालिग प्रयोगकर्ताका खाताले डिजिटल सेवा ऐन (डीएसए) ले तोकेको सुरक्षा मापदण्ड पूरा नगरेको प्रारम्भिक निष्कर्ष सार्वजनिक गरेको थियो।
आयोगका अनुसार नाबालिग प्रयोगकर्ताले आफ्नो खाता सार्वजनिक राख्न सक्ने व्यवस्था जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा टिकटक खाता नभएका व्यक्तिले समेत उनीहरूको सामग्री हेर्न सक्ने र १६ देखि १७ वर्ष उमेर समूहका प्रयोगकर्ताको सार्वजनिक सामग्री अन्य व्यक्तिको ‘फर यू’ फिडमा सिफारिस हुन सक्ने अवस्था रहन्छ। आयोगले यसले अपरिचित व्यक्तिको सम्पर्क, साइबर बुलिइङलगायतका जोखिम बढाउन सक्ने जनाएको छ।
युरोपेली आयोगले नाबालिगका खाता र सामग्रीलाई उनीहरूले स्वीकृति दिएका प्रयोगकर्तासम्म सीमित गर्न तथा उनीहरूको सामग्री अन्य प्रयोगकर्ताको ‘फर यू’ फिडमा सिफारिस नगर्ने व्यवस्था गर्नुपर्ने बताएको छ। आयोगको प्रारम्भिक निष्कर्ष अन्तिम निर्णय भने होइन र टिकटकलाई आफ्नो पक्ष राख्ने अवसर दिइएको छ।
बेलायतमा पनि टिकटकको बालबालिका सुरक्षा अभ्यासबारे अनुसन्धान भइरहेको छ। बेलायती सञ्चार नियामक अफकमले जुलाई १६ मा ‘अनलाइन सेफ्टी एक्ट २०२३’ अन्तर्गत टिकटकले बालबालिकालाई हानिकारक सामग्रीबाट जोगाउन आवश्यक प्रणाली र प्रक्रिया अपनाएको छ वा छैन भन्ने विषयमा अनुसन्धान थालेको हो।
यसरी अमेरिकामा ४० करोड डलरको सम्झौतादेखि युरोपेली संघको नियामकीय छानबिन र बेलायतको अनुसन्धानसम्मका घटनाले टिकटकमाथि बालबालिकाको गोपनीयता, सुरक्षा र अनलाइन अनुभवका विषयमा विश्वभर नियामकीय दबाब बढ्दै गएको संकेत गरेको छ।