काठमाडौं । इरानले विश्वको प्रमुख ऊर्जा तथा व्यापारिक मार्ग हर्मुज जलडमरूमध्य पुनः अन्तर्राष्ट्रिय जहाज आवागमनका लागि खोल्नुअघि अमेरिकाले आफ्ना विभिन्न सर्त पूरा गर्नुपर्ने अडान राखेको छ। तेहरानको पछिल्लो कडा अडानसँगै हर्मुज तत्काल खुल्ने सम्भावना थप अनिश्चित बनेको छ।
इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहम्मद बाघेर जोल्घादरले शनिबार अमेरिकासामु विभिन्न माग अघि सारेका हुन्। उनका अनुसार हर्मुज खुलाउनुअघि अमेरिकाले इरानमाथिको नौसैनिक नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने, सबै आर्थिक प्रतिबन्ध अन्त्य गर्नुपर्ने र इरान वरपर तैनाथ आफ्ना सेना फिर्ता गर्नुपर्नेछ।
इरानले युद्धबाट भएको क्षतिको क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने, विदेशमा रोक्का गरिएका इरानी सम्पत्ति फुकुवा गर्नुपर्ने तथा इरानका क्षेत्रीय सहयोगीमाथि भइरहेका अमेरिकी आक्रमण रोक्नुपर्ने मागसमेत गरेको छ। इरानविरुद्धका सैन्य धम्की अन्त्य गर्नुपर्ने उसको अर्को सर्त छ। यी मागबारे ह्वाइट हाउसले भने तत्काल कुनै प्रतिक्रिया दिएको छैन।
यसैबीच हर्मुजमा जहाज आवागमन पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा इरान र ओमानबीच वार्ता जारी छ। इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघ्चीले दुवै देश सम्झौताको नजिक पुगेको बताएका छन्। तर इरानी अधिकारीहरूले जलमार्ग तत्काल पूर्ण रूपमा खुल्ने सम्भावना नरहेको संकेत गरेका छन्।
इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड कर्प्स (आईआरजीसी)का प्रवक्ता होसेन मोहेब्बीले हर्मुज खोल्ने विषय इरान–ओमान वार्तामा मात्र निर्भर नरहेको बताएका छन्। उनका अनुसार अमेरिकाले इरानका सर्त पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्छ कि गर्दैन भन्ने विषयले नै जलमार्ग खोल्ने निर्णयमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। अमेरिकाले ओमान वा अन्य देशसँग इरानले गरिरहेको वार्तामा हस्तक्षेप गर्न नहुने उनको भनाइ छ।
अराघ्चीका अनुसार हर्मुजमा अस्थायी रूपमा जहाज आवागमन सञ्चालन गर्ने विषयमा इरान र ओमानबीच छलफल भइरहेको छ। त्यसको प्राविधिक व्यवस्थाका लागि दुवै देशका सैन्य अधिकारीबीचसमेत वार्ता भइरहेको बताइएको छ।
सम्भावित सम्झौताले हर्मुजमा जहाज आवागमन व्यवस्थापनमाथि इरानले दाबी गर्दै आएको केही नियन्त्रणलाई औपचारिक स्वरूप दिन सक्ने वार्ताबारे जानकार अधिकारीहरूले बताएका छन्। तर अमेरिकाले यस्तो व्यवस्थालाई कति हदसम्म स्वीकार गर्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन।
अराघ्चीले पाकिस्तानको मध्यस्थतामा इस्लामाबादमा भएको अमेरिका–इरान युद्धविराम सम्झौताको कार्यान्वयनलाई लिएर पनि अमेरिकामाथि प्रश्न उठाएका छन्। उनका अनुसार सम्झौतामा गरिएका प्रतिबद्धता पूरा नगरेको भन्दै अमेरिकाले क्षतिपूर्ति दिनुपर्ने अवस्था आएको छ।
उक्त सम्झौतामा हर्मुज जलडमरूमध्य खोल्ने र इरानमाथिको तेल प्रतिबन्ध अस्थायी रूपमा हटाउने विषय समेटिएको थियो। तर सम्झौताको भाषा अस्पष्ट रहेकाले अमेरिका र इरानले त्यसको फरक–फरक व्याख्या गर्दै आएका छन्।
अमेरिकाले इरानी क्षेत्रीय पानीबाट जोगिँदै ओमानको तट हुँदै दक्षिणी मार्ग प्रयोग गर्न व्यावसायिक जहाजलाई प्रोत्साहित गरेको थियो। इरानले भने उक्त मार्ग प्रयोग गर्ने जहाजलाई चेतावनी दिनुका साथै केही जहाजमाथि आक्रमणसमेत गरेको आरोप लागेको छ।
इरानी पक्षले युद्धविराम लामो समय टिक्न नसकेको र त्यसपछि अमेरिकाले इरानी बन्दरगाहमाथि पुनः नौसैनिक नाकाबन्दी लगाएको दाबी गरेको छ। अराघ्चीले अमेरिकाले हर्मुजमा वैकल्पिक मार्ग स्थापना गरेर जलमार्ग व्यवस्थापनमा इरानको अधिकार कमजोर पार्न खोजेको आरोपसमेत लगाएका छन्।
हर्मुजमा बढेको तनावको प्रत्यक्ष असर अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री व्यापार र ऊर्जा आपूर्तिमा देखिएको छ। समुद्री यातायातसम्बन्धी तथ्यांक कम्पनी केप्लरका अनुसार पछिल्लो एक सातामा दैनिक १२ देखि १५ वटा जहाजले मात्र हर्मुज जलडमरूमध्य पार गरेका छन्। युद्धअघि भने औसतमा दैनिक करिब १३० वटा जहाज यो मार्गबाट आवतजावत गर्ने गरेका थिए।
जोखिमका कारण केही जहाजले आफ्नो स्थान देखाउने ट्रान्सपोन्डरसमेत बन्द गरेका छन्। त्यसैले वास्तविक रूपमा कति जहाजले हर्मुज प्रयोग गरिरहेका छन् भन्ने यकिन गर्न कठिन भएको बताइएको छ।
यसैबीच संयुक्त अरब इमिरेट्सको विदेश मन्त्रालयले अबुधाबी नेसनल आयल कम्पनीको ट्यांकरमाथि हर्मुज पार गर्ने क्रममा आक्रमण भएको जनाएको छ। कम्पनीका अनुसार द्वन्द्व सुरु भएयता उसका कम्तीमा १५ वटा जहाज हर्मुज क्षेत्रमा आक्रमणमा परिसकेका छन्। ती घटनामा एक जनाको मृत्यु हुनुका साथै २० जना चालकदलका सदस्य घाइते भएका छन्।
ओमानले पनि हर्मुज हुँदै आवतजावत गरिरहेका जहाजमाथि भइरहेका आक्रमणको निन्दा गरेको छ। यस्ता गतिविधि अन्तर्राष्ट्रिय कानुन तथा क्षेत्रीय सार्वभौमिकताको उल्लंघन भएको उसको भनाइ छ। यद्यपि ओमानले इरानसँगको वार्ता सकारात्मक र रचनात्मक वातावरणमा अघि बढिरहेको जनाएको छ।
अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले इरान–ओमान वार्ता प्रक्रियामा अमेरिका संलग्न रहेको संकेत गरेका छन्। शनिबार फक्स न्युजसँगको अन्तर्वार्तामा उनले वार्ता अझै निष्कर्षमा नपुगेको बताएका छन्।
अमेरिकी अधिकारीहरूले यसअघि हर्मुज खोल्ने सम्बन्धमा सम्झौता लगभग तयार भइसकेको बताएका थिए। तर भान्सका अनुसार अहिलेको मुख्य चुनौती व्यावसायिक जहाजलाई सुरक्षित रूपमा जलडमरूमध्य पार गराउने वातावरण तयार गर्नु हो। त्यसका लागि समुद्रमा बिछ्याइएका विस्फोटक हटाउने तथा इरानले व्यावसायिक जहाजमाथि गोली नचलाउने प्रतिबद्धता जनाउने विषय महत्वपूर्ण रहेको उनले बताएका छन्।
सम्भावित सम्झौतामा अमेरिकाले इरानलाई के-कस्ता सहुलियत दिन सक्छ भन्नेबारे भने भान्सले स्पष्ट पारेका छैनन्। बरु उनले इरानमाथि अमेरिकाको ठूलो दबाब रहेको दाबी गरेका छन्।
इरानको पछिल्लो कडा अडानलाई त्यहाँको आन्तरिक राजनीतिक दबाबसँग पनि जोडेर हेरिएको छ। विदेशमन्त्री अराघ्ची र राष्ट्रपति मसुद पेजेस्कियानमाथि अमेरिकासँग कुनै पनि प्रकारको सम्झौता नगर्न कट्टरपन्थी समूहबाट दबाब बढिरहेको विश्लेषण गरिएको छ।
इसराइलस्थित इन्स्टिच्युट फर नेसनल सेक्युरिटी स्टडिजका इरान मामिला विज्ञ रज जिम्टका अनुसार इरान–ओमान वार्ताको मुख्य उद्देश्य भविष्यमा हर्मुज कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने प्राविधिक व्यवस्था तय गर्नु हुन सक्छ। तर अमेरिकाले युद्धविराम सम्झौतामा गरेको प्रतिबद्धता पूरा नगरेसम्म तेहरानले त्यस्तो सम्झौता कार्यान्वयन गर्न नदिने उनको आकलन छ।
यससँगै हर्मुजको संकट समुद्री मार्ग खुलाउने विषयमा मात्र सीमित नरही अमेरिका–इरानबीचको प्रतिबन्ध, सैन्य उपस्थिति, युद्धविराम र क्षेत्रीय प्रभावको व्यापक विवादसँग जोडिएको देखिएको छ। वार्ता जारी रहे पनि दुवै पक्षबीचका सर्त र अविश्वासका कारण हर्मुजबाट नियमित अन्तर्राष्ट्रिय जहाज आवागमन कहिले पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित हुन्छ भन्ने अझै अनिश्चित छ।