नेपालको हवाई क्षेत्रमा राष्ट्रिय गौरवका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको भूमिका

सुरेन्द्र ओझा

ईन्जिनियर, राष्ट्रिय गौरव आयोजना नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण

नेपालको हवाई क्षेत्रमा राष्ट्रिय गौरवका अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको भूमिका

नेपालको उड्डयन क्षेत्र २७औं जयन्तीमा प्रवेश गरेसगैँ हवाई यातायातको माग पनि बढ्दै गएको छ। उड्डयन क्षेत्र बहु-विषयक क्षेत्र भएकाले यसको भूमिका पर्यटन, अर्थव्यवस्था र कूटनीतिसँग जोडिएको छ। हवाई यातायातको आवश्यकता पूरा गर्न, एउटा मात्र अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (TIA)ले दैनिक २१ घण्टा सञ्चालन गरेर माग पूरा गरिरहेको छ। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय प्रवेशद्वार, बढ्दो हवाई यातायातका कारण ठुलो दबाबमा छ, जसले गर्दा हवाईचाप, विमान प्रस्थान र आगमनमा ढिलाईको समस्या नियमितजस्तै छ। नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलले एक महत्त्वपूर्ण विकल्प प्रदान गर्दछ, परिचालन दक्षतामा सुधार ल्याउँछ र ठूला विमानहरूलाई समायोजन गर्दछ । प्रमुख विश्वव्यापी गन्तव्यहरूमा र सिधा लामो उडानहरू सुविधा प्रदान गर्दछ। एयर कनेक्टिभिटीको बढ्दो मागलाई सम्बोधन गर्न, आर्थिक विकासलाई सहयोग गर्न र देशको अर्थतन्त्रको आधारशिला रहेको पर्यटन क्षेत्रको बढोत्तरी तथा विकासका लागि नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको निर्माण आवश्यक थियो। फलस्वरूप, पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण गरिएको छ। 

पोखरा क्षेत्रीय अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल निर्माणको औचित्य र आवश्यकता

पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको निर्माण नेपालको महत्वपूर्ण पूर्वाधार र आर्थिक आवश्यकताहरू सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले एक रणनीतिक निर्णय थियो। अन्नपूर्ण क्षेत्रको प्रवेशद्वार र देशको प्रमुख पर्यटकीय केन्द्रको रूपमा  पोखराले अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन क्षेत्रमै महत्त्वपूर्ण सम्भावना राख्छ। विदेशी पर्यटक र नेपाली समुदायलाई सजिलो पहुँच प्रदान गरी पर्यटन संचालित आर्थिक वृद्धि बढाउँन र आतिथ्य, यातायात र सम्बन्धित सेवाहरू सहित स्थानीय व्यवसायका लागि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्न हेतु २०१४ मे २२ मा नेपाल नागरिक उड्डयन प्राधिकरण र चीन क्यामिक ईन्जिनियर को प्राली (China CAMC Engineering Co.Ltd बीच ICAO मापदण्ड Code 4‘D’ को अन्तराष्ट्रिय बिमानस्थल निर्माणको सम्झौता भएको थियो र २०२३ जनवरी १ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री श्री पुष्प कमल दाहालबाट उद्धघाटन भई व्यवसायीक रुपमा संचालनमा सफलतापर्ण ल्याईएको थियो।

गौतमबुद्ध अन्तराष्ट्रिय बिमानस्थल निर्माणको औचित्य

यस्तै भैरहवामा गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको निर्माण नेपालको पर्यटन, आर्थिक विकास र पूर्वाधार विकासलाई सहयोग गर्नुपर्ने आवश्यकताबाट प्रेरित थियो। भगवान बुद्धको जन्मस्थल र युनेस्कोको विश्व सम्पदा स्थल लुम्बिनी नजिकै अवस्थित यो विमानस्थल ठूलो सङ्ख्यामा अन्तर्राष्ट्रिय तीर्थयात्री र पर्यटकहरूलाई यस विश्वव्यापी महत्त्वपूर्ण गन्तव्यमा सिधै आकर्षित गर्न आवश्यक थियो। पर्यटकीय सम्भवाना बोकेको यस क्षेत्रमा आगन्तुकहरूले काठमाडौँबाट यात्राको समय थप चुनौतिहरू थपेको थियो। सोही कुराहरुलाई मध्यनजर गर्दै ICAO मापदण्ड Code 4‘E’ को अन्तराष्ट्रिय बिमानस्थल निर्माण भै २०२२ मे १६ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री श्री शेर बहादुर देउवाबाट उद्धघाटन भई व्यवसायीक रुपमा संचालनमा समेत ल्याइएको थियो। 

भैरहवा र पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनका प्रमुख चुनौतीहरू

पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल (भैरहवा) को सञ्चालनले धेरै महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ जसले दुवै विमानस्थलहरु पूर्ण क्षमतामा संचालनमा आउनसकेका छैनन्। प्राथमिक मुद्दाहरू मध्ये एक सीमित हवाई यातायात र माग, एयरलाइन्सहरू प्रायः अपर्याप्त यात्रु सङ्ख्याका कारण प्रत्यक्ष अन्तर्राष्ट्रिय उडानहरू सञ्चालन गर्न अनिच्छुक छन्, जसले वित्तीय व्यवहार्यतामा असर पारिरहेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सलाई आकर्षित गर्न प्रतिस्पर्धात्मक शुल्क, बलियो सरकारी प्रोत्साहन र अनुकूल नीतिहरू चाहिन्छ, जसलाई नेपालले प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सङ्घर्ष गरिरहेको छ। यसबाहेक, पर्याप्त अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धनको अभाव र भारत र चीन जस्ता छिमेकी देशहरूसँग सीमित क्षेत्रीय सम्पर्कले यी एयरपोर्टहरूको वृद्धिमा बाधा पुऱ्याउँछ।

यसबाहेक, साझा एयरस्पेस बाधा (Shared Airspace Barrier) का कारण पोखरा र भैरहवा विमानस्थलका लागि चुनौती खडा गरेको छ। विमानहरूले अवतरण गर्ने क्रममा निश्चित उचाइहरू कायम राख्नुपर्छ र पूर्ण भार बोक्ने क्षमतालाई सीमित पार्छ।  भैरहवा विमानस्थल भारतीय सिमानाको नजिक भएकाले यसको इन्स्ट्रुमेन्ट ल्यान्डिङ प्रणाली (ILS) सञ्चालन गर्न भारतीय अधिकारीहरूबाट स्वीकृति चाहिन्छ। यसबाहेक, विमानस्थलमा राडार सेवाहरू र Required Navigation Performance (RNP) दृष्टिकोण दुवैको अभाव छ। हिउदको महिनाहरूमा, कुहिरो र कम भिजिबिलिटिका कारण उडानहरू बारम्बार ग्राउन्डेड हुनु पनि अर्को प्रमुख चुनौती हो।

नेपालको उड्डयन उद्योगको विस्तारः प्रभावकारी सञ्चालन र क्षेत्रीय कनेक्टिभिटीका लागि रणनीतिक समाधान

भैरहवा र पोखरा विमानस्थलहरूमा पर्यटन, व्यापार र क्षेत्रीय सम्पर्क बढाउनका लागि अपार सम्भावनाहरू छन् र तिनीहरूको उपयोगका लागि बहुआयामिक दृष्टिकोणको आवश्यकता छ। दुवै विमानस्थल राष्ट्रिय गौरव र रणनीतिक महत्त्वका परियोजनाका रूपमा छन्, जसले उनीहरूको पूर्ण सञ्चालनका लागि सरकारी संस्थाहरूबीच समन्वयको आवश्यकतालाई जोड दिन्छ।

सरकारले कम अवतरण शुल्क, कर छुट र परिचालन अनुदान जस्ता वित्तीय प्रोत्साहनहरू प्रदान गरेर अन्तर्राष्ट्रिय एयरलाइन्सहरूलाई आकर्षित गर्न प्राथमिकता दिनुपर्छ। कूटनीतिक संलग्नता पनि त्यति नै महत्त्वपूर्ण छ, किनकि नेपाल जस्तो भू-परिवेष्ठित मुलुक सीमापार पर्यटन र व्यापार प्रवर्द्धन गर्न भारत र चीनजस्ता छिमेकी देशहरूसँग सहकार्य गर्न आवश्यक छ। यसमा हवाई सेवा सम्झौताहरू, भिसा प्रक्रियाहरू सुव्यवस्थित गर्ने, र धार्मिक, सांस्कृतिक, र साहसिक पर्यटनका लागि प्रवेशद्वारका रूपमा यी विमानस्थलहरूको मार्केटिङ समावेश हुन सक्छ। अन्तर्राष्ट्रिय उड्डयन मञ्च र पर्यटन प्रदर्शनीमा सहभागी हुन कूटनीतिक सम्बन्धको लाभ उठाएर, नेपालले परिचालन सुधारका लागि कोष र प्राविधिक विशेषज्ञता सुरक्षित गर्न सक्छ।साथै भैरहवा र पोखरामा नै वैदेशीक रोजगारीमा जाने र अन्य यात्रुहरूका लागि बोर्डिङको व्यवस्था गर्न तयारी गर्नुपर्ने, वर्क परमिट, आप्रवासन र मेडिकल लगायतका सरकारी सेवाहरूको व्यवस्था गर्न आवश्यक छ।

सरकारले उडानको फ्रिक्वेन्सी बढाउन र टिकटको मूल्य घटाउन, यात्रालाई थप पहुँचयोग्य बनाउन कम लागतको क्यारियर र क्षेत्रीय एयरलाइन्सहरूसँग साझेदारी गर्नु पर्ने देखिन्छ । दक्षिण एसियाका लागि ट्रान्जिट हबका रूपमा यी विमानस्थलहरु रणनीतिक रूपमा प्रवर्द्धन गर्नाले नेपाल उड्डयनमा क्षेत्रमा थप स्थापित हुनेछ।

काठमाडौँको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अत्यधिक भार घटाउनका लागि पोखरा र भैरहवा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको पूर्ण सञ्चालन सुनिश्चित गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। विकेन्द्रीकृत उड्डयन प्रणालीले त्रिभुवन विमानस्थलको हवाई चाप कम गर्नुका साथै  सन्तुलित क्षेत्रीय विकासलाई उत्प्रेरित गर्दछ, जसले नेपालको बढ्दो उड्डयन आवश्यकता तथा आर्थिक विकासलाई दिगो र कुशलतापूर्वक पूरा गर्न सुनिश्चित गर्दछ।