ललितपुर। पाटन दरबार क्षेत्रस्थित ऐतिहासिक कात्तिक डबलीमा प्रदर्शन गरिने प्रसिद्ध ‘कार्तिक नाच’ यस वर्ष कात्तिक २७ गते शुक्रबारदेखि सुरु हुने भएको छ। कार्तिक नाच संरक्षण समितिका अनुसार नाच १२ दिनसम्म हरेक साँझ ७ बजेदेखि प्रदर्शन गरिनेछ।
कार्तिक नाच संरक्षण समितिका अध्यक्ष किरण चित्रकारका अनुसार नाच सञ्चालनका लागि आवश्यक तयारी भइरहेको छ। भगवान् विष्णुका विभिन्न लीलामा आधारित यस नाचमा हरेक दिन फरक–फरक कथा प्रस्तुत गरिनेछ। नाचमा विष्णुका १७ कथासँग सम्बन्धित धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रसङ्ग समेटिएका छन्।
मल्लकालीन इतिहाससँग जोडिएको कार्तिक नाच नेपालको मौलिक कला, संस्कृति र परम्पराको महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। नेपाल संवत् ७६१ अर्थात् विक्रम संवत् १६९७ मा मल्लकालीन राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले देश र जनताको कल्याण तथा भयमुक्तिको कामना गर्दै यो नाच सुरु गरेका थिए।
सुरुमा पाँच दिनसम्म प्रदर्शन गरिने कार्तिक नाच राजा श्रीनिवास मल्लको शासनकालमा १५ दिनसम्म विस्तार गरिएको थियो। पछि यसको अवधि २७ दिनसम्म पुगेको इतिहास पाइन्छ। तर, विक्रम संवत् २००७ को जनक्रान्तिपछि विभिन्न कारणले यसको अवधि घट्दै गएको र हाल सामान्यतया १० देखि १२ दिनसम्म प्रदर्शन गरिँदै आएको छ।
धार्मिक आस्था, तान्त्रिक परम्परा, नृत्य, नाटक र संगीतको संयोजन रहेको कार्तिक नाचलाई नेपालको महत्त्वपूर्ण अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा लिइन्छ। यसले विभिन्न सांस्कृतिक परम्परालाई जोड्नुका साथै जातीय सद्भाव र सामाजिक एकताको सन्देशसमेत प्रवाह गर्दै आएको छ।
मल्लकालमा यस नाचका संवाद मैथिली भाषामा प्रस्तुत गरिन्थे। समयक्रमसँगै संवाद नेपाल भाषामा अनुवाद गरी प्रदर्शन गर्न थालिएको हो। परम्परागत वेशभूषा, संगीत, अभिनय र नृत्यको माध्यमबाट धार्मिक कथालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिने भएकाले यस नाचको विशिष्ट सांस्कृतिक महत्त्व रहेको छ।
यद्यपि, ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको यस परम्पराको संरक्षणमा विभिन्न चुनौती देखिएका छन्। पर्याप्त सरकारी तथा संस्थागत सहयोगको अभाव, आर्थिक समस्या, कलाकार पलायन र नयाँ पुस्तामा भाषासम्बन्धी कठिनाइले नाचको निरन्तरतामा चुनौती थपेको समितिको भनाइ छ।
कार्तिक नाचको दीर्घकालीन संरक्षणका लागि समितिले १० करोड रुपैयाँको अक्षयकोष स्थापना गर्ने लक्ष्य लिएको छ। साथै, नयाँ पुस्तालाई परम्परागत नृत्य, अभिनय, संगीत र भाषासम्बन्धी प्रशिक्षण दिएर यस सांस्कृतिक सम्पदालाई पुस्तान्तरण गर्ने योजना पनि अघि सारिएको छ।
हरेक वर्ष स्वदेशी तथा विदेशी दर्शकलाई आकर्षित गर्दै आएको कार्तिक नाचले यस वर्ष पनि पाटनको सांस्कृतिक पहिचानलाई उजागर गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि सरकारी निकाय, स्थानीय समुदाय तथा नयाँ पुस्ताको सक्रिय सहभागिता आवश्यक रहेको सरोकारवालाले जोड दिँदै आएका छन्।
कार्तिक नाच मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई नेपालको धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विरासत र मौलिक सांस्कृतिक पहिचानको जीवन्त प्रतीकसमेत हो।